Tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng: Ăn gì, uống gì để hết nhanh?

Tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng là một tình trạng phức tạp, thường gây ra nhiều phiền toái và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống. Để có thể quản lý và cải thiện tình trạng này một cách hiệu quả, việc hiểu rõ về nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh là vô cùng quan trọng.

Viêm đại tràng, một tình trạng viêm nhiễm ở lớp niêm mạc đại tràng, có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, dẫn đến các triệu chứng đặc trưng như đau bụng, sôi bụng, chướng bụng, và đặc biệt là tiêu chảy kéo dài.

Nguyên nhân chính gây viêm đại tràng

Các nguyên nhân gây viêm đại tràng rất đa dạng, từ các bệnh tự miễn đến nhiễm trùng và yếu tố môi trường. Một số loại viêm đại tràng phổ biến bao gồm viêm loét đại tràng (ulcerative colitis - UC) và bệnh Crohn, cả hai đều thuộc nhóm bệnh viêm ruột (inflammatory bowel disease - IBD). Trong viêm loét đại tràng, tình trạng viêm chủ yếu khu trú ở đại tràng và trực tràng, gây ra các vết loét trên bề mặt niêm mạc. Bệnh Crohn có thể ảnh hưởng đến bất kỳ phần nào của đường tiêu hóa, từ miệng đến hậu môn, nhưng thường gặp nhất ở ruột non và đại tràng.

Ngoài ra, viêm đại tràng do nhiễm trùng cũng là một nguyên nhân đáng kể. Các vi khuẩn như Salmonella, Shigella, E. coli, Campylobacter hoặc virus như Rotavirus, Norovirus có thể gây viêm cấp tính và dẫn đến tiêu chảy. Ký sinh trùng như Giardia lamblia, Entamoeba histolytica cũng có thể là thủ phạm. Viêm đại tràng vi thể, một dạng viêm đại tràng ít phổ biến hơn, đặc trưng bởi tình trạng viêm chỉ có thể nhìn thấy dưới kính hiển vi, thường gây tiêu chảy nước mạn tính.

Một số nguyên nhân khác có thể bao gồm viêm đại tràng do thiếu máu cục bộ (do giảm lưu lượng máu đến đại tràng), viêm đại tràng do dùng thuốc (ví dụ, một số loại kháng sinh có thể gây viêm đại tràng giả mạc do Clostridium difficile), hoặc viêm đại tràng do bức xạ (thường gặp ở bệnh nhân đã điều trị xạ trị vùng chậu).

Tổn thương niêm mạc đại tràng dẫn đến tiêu chảy kéo dài

Yếu tố dẫn đến tiêu chảy kéo dài

Viêm đại tràng không chỉ đơn thuần gây đau bụng hay rối loạn tiêu hóa thoáng qua, mà còn có thể dẫn đến tiêu chảy kéo dài do những rối loạn sâu sắc trong cấu trúc và chức năng của niêm mạc ruột già.

• Tổn thương niêm mạc đại tràng làm giảm khả năng hấp thu nước

Đại tràng có vai trò chính là tái hấp thu nước và điện giải (natri, clo…) từ phân trước khi thải ra ngoài. Nhờ đó, phân được cô đặc và tạo khuôn.

Khi bị viêm đại tràng, lớp niêm mạc đại tràng bị tổn thương, phù nề hoặc loét, các tế bào biểu mô mất khả năng hấp thu nước hiệu quả, quá trình vận chuyển ion qua màng tế bào bị rối loạn.

Kết quả là nước không được tái hấp thu đầy đủ, tồn đọng trong lòng ruột, dẫn đến phân lỏng, tiêu chảy kéo dài.

• Phản ứng viêm kích thích tăng tiết dịch vào lòng ruột

Khi đại tràng bị viêm (do nhiễm khuẩn, rối loạn miễn dịch hoặc viêm mạn tính), cơ thể sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm như: Cytokine (TNF-α, interleukin), Prostaglandin, Histamine

Những chất này kích thích tăng tiết nước và điện giải vào lòng ruột, tăng tính thấm thành mạch, gia tăng phản ứng co bóp ruột. Điều này tạo ra cơ chế tiêu chảy tiết dịch, khiến bệnh nhân đi ngoài nhiều lần, phân lỏng, khó kiểm soát.

• Rối loạn hệ vi sinh đường ruột (loạn khuẩn)

Đại tràng chứa hàng nghìn tỷ vi khuẩn có lợi giúp lên men chất xơ, sản xuất acid béo chuỗi ngắn (SCFA), duy trì hàng rào bảo vệ niêm mạc.

Khi bị viêm, vi khuẩn có lợi suy giảm, vi khuẩn có hại phát triển quá mức, quá trình lên men bất thường sinh nhiều khí và acid. 

Hậu quả là tăng áp lực trong lòng ruột, tăng nhu động ruột, giảm khả năng hấp thu. Tất cả góp phần gây tiêu chảy kéo dài, đầy hơi, chướng bụng.

• Tăng nhu động ruột bất thường

Viêm đại tràng kích thích các dây thần kinh ruột (hệ thần kinh ruột – enteric nervous system), dẫn đến co bóp ruột nhanh và mạnh hơn bình thường, thời gian vận chuyển phân qua ruột bị rút ngắn. Khi thức ăn di chuyển quá nhanh, khiến ruột không kịp hấp thu nước, phân vẫn còn nhiều nước khi được thải ra ngoài. Đây là cơ chế phổ biến khiến tiêu chảy dai dẳng ở người viêm đại tràng mạn tính.

• Rối loạn miễn dịch (đặc biệt trong viêm đại tràng mạn tính)

Ở các bệnh lý như viêm loét đại tràng, bệnh Crohn, hệ miễn dịch tấn công nhầm niêm mạc ruột, gây tổn thương lan rộng, loét sâu, chảy máu niêm mạc. Khi diện tích tổn thương lớn, khiến khả năng hấp thu suy giảm nghiêm trọng, tình trạng tiêu chảy kéo dài và tái phát nhiều đợt.

• Vòng xoắn bệnh lý khiến tiêu chảy kéo dài

Tiêu chảy kéo dài không chỉ là hệ quả mà còn làm bệnh nặng hơn: mất nước và điện giải, suy kiệt cơ thể, niêm mạc ruột càng yếu, hệ vi sinh càng mất cân bằng, tạo thành vòng xoắn viêm gây rối loạn hấp thu dẫn đến tiêu chảy và tổn thương tiếp diễn.

Ở giai đoạn đầu, các dấu hiệu của tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng có thể không quá rõ ràng và dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa thông thường. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng này kéo dài và tái diễn, đó có thể là tín hiệu cảnh báo cần được quan tâm.

Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc không thành khuôn nhiều lần trong ngày. Khác với tiêu chảy cấp tính thường tự khỏi sau vài ngày, tiêu chảy do viêm đại tràng có thể kéo dài hàng tuần, hàng tháng hoặc tái đi tái lại. Số lần đi ngoài có thể từ 3-4 lần đến hơn chục lần mỗi ngày, tùy thuộc vào mức độ viêm.

Cùng với tiêu chảy, người bệnh thường cảm thấy đau bụng âm ỉ hoặc quặn thắt, đặc biệt là ở vùng bụng dưới. Cơn đau thường tăng lên trước khi đi đại tiện và có thể giảm bớt sau khi đi xong. Kèm theo đó là cảm giác sôi bụng và chướng bụng, do sự tích tụ khí trong đường ruột và quá trình tiêu hóa bị rối loạn. Bụng có thể căng tức khó chịu, khiến người bệnh ăn không tiêu, đầy hơi.

Một số người còn có thể gặp phải tình trạng phân sống, tức là trong phân có lẫn thức ăn chưa được tiêu hóa hết. Điều này cho thấy khả năng hấp thu dinh dưỡng của đại tràng đang bị suy giảm nghiêm trọng. Cảm giác mót rặn, muốn đi ngoài liên tục nhưng khi đi lại ra ít phân hoặc không ra, cũng là một biểu hiện thường gặp của viêm đại tràng.

Ngoài ra, có thể xuất hiện cảm giác mệt mỏi không rõ nguyên nhân, do cơ thể mất nước và dinh dưỡng qua phân lỏng kéo dài. Một số trường hợp có thể đi kèm với buồn nôn, ăn uống kém ngon miệng, làm cho tình trạng suy nhược càng trở nên trầm trọng.

Tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng không chỉ gây khó chịu tức thời mà còn tiềm ẩn nhiều hậu quả nghiêm trọng nếu không được xử lý kịp thời và đúng cách. Các biến chứng này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống của người bệnh, từ những vấn đề ngắn hạn cho đến những nguy cơ lâu dài.

Mất nước và rối loạn điện giải

Một trong những hậu quả tức thì và phổ biến nhất của tiêu chảy kéo dài là tình trạng mất nước và rối loạn điện giải. Khi đi ngoài phân lỏng nhiều lần, cơ thể mất đi một lượng lớn nước và các khoáng chất thiết yếu như natri, kali, clo. Điều này có thể dẫn đến các triệu chứng như khô miệng, khát nước dữ dội, mệt mỏi, chóng mặt, hoa mắt, và thậm chí là chuột rút. Mất nước nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng nếu không được bù nước kịp thời, đặc biệt ở trẻ em và người lớn tuổi.

Suy giảm dinh dưỡng

Kèm theo mất nước là suy giảm dinh dưỡng. Tiêu chảy kéo dài làm giảm khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng từ thức ăn. Dù người bệnh có ăn uống đủ chất, cơ thể vẫn không thể giữ lại và sử dụng các vitamin, khoáng chất, protein cần thiết. Điều này dẫn đến sụt cân, suy nhược cơ thể, thiếu máu (do thiếu sắt và các vitamin nhóm B), và suy giảm hệ miễn dịch. Người bệnh dễ bị ốm hơn, khả năng phục hồi kém, và thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, uể oải.

Ảnh hưởng đến công việc, hoạt động xã hội

Chất lượng cuộc sống hàng ngày cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Cảm giác đau bụng, sôi bụng, chướng bụng và nhu cầu đi vệ sinh khẩn cấp liên tục khiến người bệnh khó tập trung vào công việc, học tập hay các hoạt động xã hội. Sự lo lắng về việc phải tìm nhà vệ sinh mọi lúc mọi nơi có thể dẫn đến việc hạn chế ra ngoài, từ chối các cuộc gặp gỡ, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý và mối quan hệ xã hội.

Thiếu máu thiếu sắt mạn tính

Viêm loét tại niêm mạc đại tràng cũng có thể gây chảy máu, dẫn đến thiếu máu thiếu sắt mạn tính. Máu trong phân là một dấu hiệu đáng báo động, nếu tình trạng này kéo dài có thể làm người bệnh xanh xao, mệt mỏi kéo dài, ảnh hưởng đến chức năng của các cơ quan khác trong cơ thể.

Ung thư đại trực tràng

Nếu tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng không được xử lý dứt điểm, các hậu quả có thể trở nên nghiêm trọng và mang tính lâu dài hơn, gây ra nhiều biến chứng phức tạp.

Nguy cơ cao nhất đối với một số dạng viêm đại tràng mạn tính như viêm loét đại tràng kéo dài là tăng khả năng phát triển ung thư đại trực tràng. Tình trạng viêm mãn tính và liên tục gây tổn thương tế bào niêm mạc đại tràng, khiến các tế bào này có nguy cơ biến đổi ác tính cao hơn theo thời gian. Do đó, những người mắc viêm đại tràng mạn tính cần được theo dõi định kỳ bằng nội soi đại tràng để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Hẹp đại tràng, rò ruột, hoặc áp xe

Viêm đại tràng kéo dài cũng có thể dẫn đến các biến chứng tại chỗ như hẹp đại tràng, rò ruột, hoặc áp xe. Tình trạng viêm mạn tính có thể làm thành ruột dày lên và co thắt, gây tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn đường ruột, biểu hiện bằng táo bón xen kẽ tiêu chảy hoặc đau bụng dữ dội. Rò ruột là sự hình thành các đường hầm bất thường từ ruột đến các cơ quan khác hoặc ra ngoài da, gây nhiễm trùng và đau đớn.

Dễ mắc các bệnh lý khác

Hệ miễn dịch bị suy yếu do suy dinh dưỡng và viêm nhiễm mạn tính khiến người bệnh dễ mắc các bệnh lý khác. Ngoài ra, việc sử dụng một số loại thuốc điều trị viêm đại tràng kéo dài (như corticosteroid) cũng có thể gây ra các tác dụng phụ không mong muốn, ảnh hưởng đến xương, da, và các hệ cơ quan khác.

Lo âu, trầm cảm

Về mặt tâm lý, cuộc sống với tiêu chảy kéo dài và các triệu chứng khó chịu khác có thể gây ra lo âu, trầm cảm. Người bệnh thường cảm thấy căng thẳng, cô lập và khó hòa nhập xã hội, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống tổng thể. Việc quản lý bệnh đòi hỏi sự kiên trì và một kế hoạch điều trị toàn diện, không chỉ tập trung vào triệu chứng mà còn vào việc cải thiện sức khỏe tổng thể và tinh thần của người bệnh.

Xử lý và điều trị tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng đòi hỏi một phương pháp tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa y học hiện đại, các biện pháp hỗ trợ tại nhà và thay đổi lối sống. Mục tiêu là kiểm soát tình trạng viêm, giảm triệu chứng, phục hồi chức năng đường ruột và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Thăm khám chuyên khoa Tiêu hóa

Việc đầu tiên và quan trọng nhất khi nghi ngờ tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng là thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác. Bác sĩ sẽ dựa vào các triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh, và các xét nghiệm cận lâm sàng như xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, nội soi đại tràng và sinh thiết để xác định nguyên nhân và mức độ viêm.

Dựa trên chẩn đoán, bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp. Các phương pháp điều trị y tế hiện đại thường bao gồm:

• Thuốc chống viêm: Các loại thuốc như aminosalicylates (5-ASA) thường được sử dụng để kiểm soát viêm nhẹ đến trung bình ở đại tràng. Đối với viêm nặng hơn, corticosteroid có thể được kê đơn trong thời gian ngắn để giảm viêm cấp tính.
• Thuốc ức chế miễn dịch: Trong trường hợp bệnh tự miễn như viêm loét đại tràng hay bệnh Crohn, thuốc ức chế miễn dịch (ví dụ: azathioprine, methotrexate) hoặc các thuốc sinh học (biologics) có thể được sử dụng để điều hòa hệ miễn dịch và giảm phản ứng viêm.
• Thuốc kháng sinh: Nếu nguyên nhân là do nhiễm trùng vi khuẩn, bác sĩ có thể kê đơn kháng sinh phù hợp.
• Thuốc cầm tiêu chảy: Chỉ sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ, để kiểm soát triệu chứng tiêu chảy khi cần thiết, nhưng không giải quyết nguyên nhân gây viêm.
• Thuốc bù nước và điện giải: Oresol hoặc các dung dịch bù điện giải khác rất quan trọng để ngăn ngừa và xử lý mất nước do tiêu chảy.

Trong một số trường hợp viêm đại tràng nặng, không đáp ứng với điều trị nội khoa hoặc có biến chứng như tắc ruột, chảy máu nghiêm trọng, phẫu thuật có thể được cân nhắc để loại bỏ phần đại tràng bị tổn thương.

Thay đổi chế độ ăn uống

Bên cạnh việc tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, các biện pháp tại nhà và thay đổi lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cải thiện tình trạng tiêu chảy kéo dài và viêm đại tràng. Bị tiêu chảy do viêm đại tràng nên ăn gì? 

Người bệnh nên ghi nhật ký thực phẩm để xác định và tránh các loại thức ăn gây kích ứng hoặc làm nặng thêm triệu chứng.

Các thực phẩm dễ tiêu hóa, ít chất xơ trong giai đoạn tiêu chảy cấp (như chuối, gạo, bánh mì nướng, sốt táo – còn gọi là chế độ ăn BRAT) có thể hữu ích.

Nên ưu tiên các thực phẩm mềm, nấu chín kỹ, hạn chế đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn, sữa và các sản phẩm từ sữa (nếu có biểu hiện không dung nạp lactose), cà phê, rượu bia.

Bổ sung probiotic thông qua sữa chua hoặc thực phẩm chức năng có thể giúp cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột.

Uống đủ nước lọc, nước dừa, nước ép trái cây không đường, hoặc dung dịch oresol để ngăn ngừa mất nước.

Chế độ ăn BRAT phù hợp với người bị tiêu chảy kéo dài

Dùng thuốc đại tràng từ thảo dược

Trong y học cổ truyền, việc sử dụng các sản phẩm và thảo dược có tác dụng điều trị viêm đại tràng và tiêu chảy kéo dài đã được áp dụng rộng rãi. Các bài thuốc thường hướng đến mục tiêu cân bằng chức năng tạng phủ, điều hòa khí huyết và giảm viêm nhiễm. Một trong những phương pháp được quan tâm là các bài thuốc có tác dụng hành khí, hoà vị, giáng nghịch, chỉ thống.

Cụ thể, “hành khí” là thúc đẩy sự lưu thông của khí trong cơ thể, giúp giảm tình trạng đầy hơi, chướng bụng, sôi bụng. “Hoà vị” nhằm điều hòa chức năng của dạ dày và ruột, giúp tiêu hóa tốt hơn, giảm cảm giác ăn không tiêu. “Giáng nghịch” có nghĩa là làm giảm các triệu chứng do khí nghịch lên như buồn nôn, ợ hơi. Cuối cùng, “chỉ thống” là làm giảm đau, đặc biệt là các cơn đau bụng quặn thắt do viêm đại tràng.

Các sản phẩm hỗ trợ theo nguyên tắc này thường được chỉ định để trị viêm đại tràng, tiêu chảy, và rối loạn tiêu hóa với các triệu chứng như đau bụng, sôi bụng, chướng bụng, ăn không tiêu, và phân sống. Chúng thường được bào chế từ hỗn hợp các dược liệu có tác dụng hiệp đồng.

Một số thành phần thảo dược thường gặp trong các sản phẩm này bao gồm:

• Hoạt thạch: Có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, được dùng trong các trường hợp tiêu chảy do thấp nhiệt.
• Bạch thược: Có tác dụng chỉ thống, dưỡng huyết, làm dịu các cơn co thắt đường ruột.
• Bạch truật: Kiện tỳ, ích khí, táo thấp lợi thủy, giúp cải thiện chức năng tiêu hóa, giảm tiêu chảy.
• Cam thảo: Hòa hoãn, chỉ thống, có tác dụng điều hòa các vị thuốc, giảm kích ứng.
• Hậu phác: Hành khí, táo thấp, tiêu thực, giúp giảm chướng bụng, đầy hơi.
• Hoàng liên: Thanh nhiệt, táo thấp, giải độc, có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm hiệu quả cho đường ruột.
• Mộc hương: Hành khí, chỉ thống, kiện tỳ, giúp giảm đau bụng, đầy hơi và thúc đẩy tiêu hóa.
• Ngũ bội tử: Sáp trường, chỉ tả, có tác dụng làm se niêm mạc ruột, giảm tiêu chảy.
• Xa tiền tử: Lợi niệu, thẩm thấp, thanh nhiệt, có tác dụng hỗ trợ giảm viêm, giảm phù nề đường ruột.

Kế thừa tinh hoa từ bài thuốc y học cổ truyền, các chuyên gia đã nghiên cứu ứng dụng kết hợp với công nghệ hiện đại, sản xuất tại nhà máy dược phẩm chuẩn GMP-WHO, tạo nên Thuốc Đại Tràng dạng viên nén tiện sử dụng và dễ bảo quản.

Thuốc Đại Tràng dạng viên nén hiện có bán ở hầu hết các nhà thuốc trên toàn quốc, người bị tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng có thể tham khảo sử dụng.

Tiêu chảy kéo dài do viêm đại tràng nên được xử lý sớm để ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm. 

Việc kết hợp giữa điều trị theo chỉ định của bác sĩ, các phương pháp hỗ trợ tại nhà thông qua chế độ ăn uống và lối sống lành mạnh, cùng với các sản phẩm từ thảo dược theo nguyên tắc hành khí, hoà vị, giáng nghịch, chỉ thống sẽ mang lại hiệu quả đáng kể.

Hãy luôn lắng nghe cơ thể, tìm kiếm sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị, và kiên trì áp dụng những thói quen tốt để kiểm soát tình trạng bệnh, giảm thiểu triệu chứng đau bụng, sôi bụng, chướng bụng, ăn không tiêu, phân sống, và nâng cao chất lượng cuộc sống.